Rodzaje gaśnic i ich zastosowanie – poradnik praktyczny

Rodzaje gaśnic dobiera się przede wszystkim do grup pożarów, które mogą wystąpić w danym miejscu – inny środek gaśniczy sprawdzi się przy palącym się drewnie, a zupełnie inny przy płonącym oleju kuchennym. Uniwersalnym rozwiązaniem do domu i samochodu są gaśnice proszkowe ABC, natomiast do zabezpieczenia elektroniki niezastąpiony okaże się dwutlenek węgla. W dalszej części poradnika wyjaśniamy, czym kierować się przy wyborze i jak czytać oznaczenia na etykietach.

Czym charakteryzują się poszczególne grupy pożarów?

Zrozumienie podziału na grupy pożarowe to absolutna podstawa, zanim przejdziemy do omawiania samych urządzeń. Klasyfikacja ta porządkuje materiały palne według ich charakterystyki, co bezpośrednio przekłada się na wybór odpowiedniego środka gaśniczego. Współcześnie obowiązuje pięć głównych grup, a każda z nich reaguje z ogniem w odmienny sposób.

Pożar grupy A obejmuje materiały stałe pochodzenia organicznego, głównie drewno, papier, węgiel czy tekstylia. Ich cechą charakterystyczną jest proces żarzenia, dlatego skuteczne gaszenie polega nie tylko na stłumieniu płomieni, ale też na schłodzeniu dogasających węgli. Z kolei grupa B to domena cieczy łatwopalnych i substancji topniejących – benzyny, rozpuszczalników, farb, alkoholi czy tworzyw sztucznych. Tutaj kluczowe staje się odcięcie dopływu tlenu. Pożar grupy C dotyczy gazów, takich jak metan, propan czy acetylen. W tym przypadku najważniejsze jest natychmiastowe zamknięcie dopływu gazu, a sama akcja gaśnicza ma za zadanie schłodzenie otoczenia i zbiorników. Grupa D to pożary metali lekkich i alkalicznych – magnezu, sodu, potasu czy tytanu – które wymagają absolutnie specjalistycznych środków, ponieważ woda użyta w niekontrolowany sposób wywołuje tu gwałtowną reakcję chemiczną. Ostatnia, grupa F, koncentruje się na pożarach tłuszczów spożywczych i olejów w urządzeniach kuchennych, gdzie temperatura zapłonu jest ekstremalnie wysoka.

Jakie są główne rodzaje gaśnic ze względu na środek gaśniczy?

Wybór konkretnego urządzenia sprowadza się w dużej mierze do substancji znajdującej się wewnątrz zbiornika. Na rynku dominują modele proszkowe, śniegowe, pianowe, płynowe i wodne, a każdy z nich posiada unikalny mechanizm tłumienia ognia. Ich skuteczność gaśnicza, wygoda użycia i późniejsze konsekwencje dla gaszonego otoczenia potrafią diametralnie się różnić.

Gaśnice proszkowe

To zdecydowanie najpowszechniej spotykana kategoria, która stała się podstawowym wyposażeniem budynków użyteczności publicznej, zakładów pracy i pojazdów. Wewnętrzny zbiornik wypełniony jest drobnym proszkiem wyrzucanym przez gaz napędowy, a sam proszek może mieć dwa zasadnicze składy. Proszek węglanowy przeznaczony jest do gaszenia pożarów cieczy i gazów z grup B i C. Zdecydowanie bardziej uniwersalny proszek fosforanowy radzi sobie dodatkowo z materiałami stałymi, co czyni go środkiem do zadań w grupach A, B oraz C.

Urządzenia z fosforanową zawartością są odporne na wilgoć i wstrząsy, co znacząco podnosi niezawodność. Trzeba jednak stanowczo podkreślić, że gaszenie nimi płonących tłuszczów kuchennych to poważny błąd – silny strumień proszku rozrzuca gorący olej, gwałtownie powiększając strefę ognia i stwarzając ryzyko poparzeń. Dodatkową niedogodnością po zakończonej akcji jest wszechobecny, drobny pył, który ogranicza widoczność i może utrudniać oddychanie.

Gaśnice śniegowe (CO2)

W tych urządzeniach czynnikiem roboczym jest skroplony dwutlenek węgla. W momencie opuszczenia dyszy ulega on gwałtownemu rozprężeniu, schładzając otoczenie do temperatury rzędu -78°C i tworząc charakterystyczną warstwę suchego lodu. Taki mechanizm błyskawicznie odcina dostęp tlenu i jednocześnie odbiera energię cieplną.

Ich największą zaletą jest absolutna czystość działania – CO2 ulatnia się, nie pozostawiając żadnych zanieczyszczeń. To właśnie dlatego są pierwszym wyborem do zabezpieczania serwerowni, laboratoriów, rozdzielni elektrycznych oraz całej cennej elektroniki. Dwutlenek węgla nie przewodzi prądu, więc bezpiecznie gasi się nim urządzenia pod napięciem. Należy jednak pamiętać o ekstremalnie niskiej temperaturze na wylocie, która przy kontakcie ze skórą powoduje poważne odmrożenia, a także o potencjalnie niebezpiecznym odrzucie samego urządzenia podczas uruchamiania.

Gaśnice wodne i ich odmiany

Rodzina urządzeń na bazie wody jest niezwykle zróżnicowana i obejmuje zarówno klasyczne modele pianowe, jak i nowoczesne mgłowe. Gaśnica pianowa wytwarza ciężką warstwę izolującą, unoszącą się na powierzchni płonącej cieczy, co świetnie sprawdza się przy pożarach grup A i B. Do gaszenia tłuszczów spożywczych stworzono z kolei wersje płynowe – ich reakcja chemiczna tworzy na powierzchni oleju roztwór przypominający mydło, który szczelnie odcina tlen i zapobiega ponownemu zapłonowi.

Zupełnie inną technologię wykorzystuje gaśnica wodna mgłowa. Rozpyla ona wodę demineralizowaną w postaci mikroskopijnych kropelek. Im mniejsza kropla, tym szybciej odparowuje, gwałtownie odprowadzając energię cieplną z ognia. To jedyne urządzenie, którym można bezpiecznie gasić płonącą odzież na człowieku, a także sprzęt elektryczny do 1000 V. Jej mankamentem jest mniejsza skuteczność przy pożarach ciał stałych w porównaniu z gaśnicą proszkową – nawet trzykrotnie niższa.

Urządzenia specjalnego przeznaczenia

Oprócz typowych rozwiązań istnieją konstrukcje dedykowane bardzo wąskim, specjalistycznym zastosowaniom. Gaśnica do gaszenia metali przeznaczona jest do walki z ogniem grupy D i spotkać ją można przede wszystkim w zakładach obróbki metali lekkich. Z kolei gaśnica przewoźna, będąca w istocie agregatem, mieści w swoim zbiorniku aż 25 kg proszku, co umożliwia długotrwałą akcję bez konieczności sięgania po kolejny sprzęt – stosuje się ją na stacjach paliw i w tartakach.

Ciekawą kategorią są też urządzenia samogaszące, działające na zasadzie tryskacza. Aktywują się one automatycznie po osiągnięciu w pomieszczeniu temperatury około 60°C, rozsiewając wokół proszek gaśniczy. Tam, gdzie dostęp człowieka jest utrudniony, taki pasywny system stanowi pierwszą linię obrony. Nie sposób pominąć również koca gaśniczego o standardowych wymiarach 1,4 m na 1,8 m, który świetnie sprawdza się przy tłumieniu małych zarzewi ognia, okrywaniu palącej się odzieży czy jako osłona podczas ewakuacji.

Co zawiera etykieta gaśnicy i jak ją interpretować?

Każde dopuszczone do użytku urządzenie musi posiadać czytelną etykietę, która w skondensowanej formie przekazuje najważniejsze dane o jego przeznaczeniu. Znajdziemy tam piktogramy klas pożarów – symbol A dla ciał stałych, B dla cieczy, C dla gazów, D dla metali i F dla tłuszczów. Formalnie nieistniejąca już grupa E, odnosząca się do urządzeń pod napięciem, nadal funkcjonuje w świadomości użytkowników, a informacja o dopuszczeniu do gaszenia elektryki podawana jest na etykiecie słownie.

Oprócz piktogramów natrafimy tam na zestaw literowych oznaczeń identyfikujących typ konstrukcji. Oznaczenie GP to gaśnica proszkowa, GW informuje o wersji pianowej, GS o śniegowej, a skrót GWM przypisany jest odmianie wodnej mgłowej. W gastronomii spotyka się oznaczenie GWG, a duże jednostki przewoźne kryją się pod skrótami AP – agregat proszkowy i AS – agregat śniegowy. Na etykiecie wyszczególniona jest też ilość środka gaśniczego, a także typ mechanizmu zasilającego: litera X wskazuje, że azot napędowy znajduje się pod ciśnieniem w tym samym zbiorniku co proszek, natomiast Z oznacza osobny nabój z dwutlenkiem węgła.

Jak rozpoznać typ stałociśnieniowy i z dodatkowym zbiornikiem?

Rozróżnienie między konstrukcją X i Z ma bezpośredni wpływ na sposób użycia sprzętu. Gaśnica typu X jest zawsze gotowa do działania – wystarczy wyciągnąć zawleczkę i nacisnąć dźwignię. Jej stan gotowości potwierdza zainstalowany na korpusie manometr, którego wskazówka powinna oscylować w zielonym polu, typowo przy ciśnieniu od 7 do 15 barów. Wyjątkiem są tu jednostki śniegowe, w których ciśnienie bywa nawet dziesięciokrotnie wyższe.

W modelach typu Z sytuacja wygląda inaczej. Dwutlenek węgla zamknięty jest w oddzielnym naboju, a zbiornik główny pozostaje nieciśnieniowy aż do momentu zbicia plomby. Aby akcja gaśnicza miała sens i została uwolniona cała zawartość, po przebiciu naboju trzeba zwolnić dźwignię i odczekać kilka sekund, pozwalając gazowi równomiernie wypełnić przestrzeń nad proszkiem. Użytkowanie takich urządzeń przez osoby niewprawione bywa kłopotliwe, dlatego powszechnie zastępuje się je wariantami stałociśnieniowymi.

Ile gaśnic powinno się znajdować w budynku?

Kwestię wyposażenia obiektów w podręczny sprzęt gaśniczy reguluje Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z 7 czerwca 2010 r. Przepisy te precyzyjnie określają minimalną jednostkę masy środka gaśniczego, jaka musi przypadać na konkretną powierzchnię strefy pożarowej. Dla budynków zakwalifikowanych do kategorii zagrożenia ludzi ZL I, ZL II, ZL III lub ZL V, a także stref produkcyjno-magazynowych o gęstości obciążenia ogniowego powyżej 500 MJ/m2, jedna jednostka masy, czyli 2 kg proszku lub 3 dm3 innego środka, musi być dostępna na każde 100 m2.

W budynkach o mniejszym ryzyku, które nie mieszczą się w powyższych kategoriach – z wyłączeniem stref ZL IV – ta sama jednostka masy przypada na obszar 300 m2. Dodatkowym aktem prawnym, specyficznym dla baz paliw i rurociągów, jest Rozporządzenie Ministra Gospodarki z 21 listopada 2005 roku. Wszystkie urządzenia montowane na terenie Polski muszą obowiązkowo posiadać certyfikat dopuszczenia wydany przez CNBOP.

Dla zwykłego użytkownika najważniejsze jest zapamiętanie, że zły dobór gaśnicy – np. użycie wody do płonącego tłuszczu – często gwałtownie rozprzestrzenia ogień zamiast go stłumić.

Jak dobrać gaśnicę do domu i biura?

Zabezpieczenie mieszkania lub miejsca pracy warto oprzeć na analizie typowych zagrożeń występujących w danych pomieszczeniach. W części kuchennej, gdzie ryzyko zapłonu oleju i tłuszczu jest największe, sprawdzą się kompaktowe urządzenia płynowe dedykowane grupie F. Do salonu, sypialni czy garażu optymalnym rozwiązaniem jest gaśnica proszkowa ABC o masie 4 lub 6 kg, która poradzi sobie z drewnem, tapicerką, tworzywami sztucznymi i paliwem.

W biurze otwartym, gdzie dominuje elektronika, a ilość dokumentacji jest duża, obok standardowego proszku warto umieścić jednostkę śniegową CO2. Dzięki niej w razie iskrzenia komputera czy zasilacza nie dojdzie do wtórnych uszkodzeń sprzętu przez pył gaśniczy. Decydując się na konkretny model, warto zwrócić uwagę na jego ergonomię – małe, lekkie urządzenie łatwiej wydobyć z szafki i błyskawicznie uruchomić w stresującej sytuacji. Regularne przeglądy techniczne i konserwacje są obowiązkiem użytkownika, ponieważ tylko w pełni sprawny sprzęt zagwarantuje niezawodność w chwili zagrożenia.